صنعت آرایشی و بهداشتی، یکی از صنایع بزرگ و سودآور جهان است که بازار بسیار گستردهای در کشورهای مختلف دارد. با گسترش فرهنگ مصرف زیبایی، افزایش آگاهی مصرفکننده، تنوع تقاضا و ظهور برندهای بینالمللی، واردات محصولات آرایشی و بهداشتی به یکی از بخشهای پویای تجارت تبدیل شده است. ایران نیز بهعنوان یکی از مصرفکنندگان بزرگ منطقه، سالانه حجم زیادی از این محصولات را از مسیرهای رسمی و غیررسمی وارد میکند.
با این حال، واردات این محصولات همواره در کشور با چالشهایی همراه بوده است. از یک سو، تقاضای مصرفکنندگان برای محصولات برندهای خارجی افزایش یافته و از سوی دیگر، نهادهای نظارتی با هدف حمایت از تولید داخل، سلامت عمومی و کنترل ارزی، محدودیتهایی برای واردات وضع کردهاند. در این میان، نقش سیاستگذاران، فعالان بخش خصوصی و نهادهای صنفی در تنظیم تعادل میان تقاضای بازار و نیازهای اقتصادی ملی اهمیت دوچندانی یافته است. موسی احمدزاده، رئیس هیئتمدیره یکی از انجمنهای تخصصی در این حوزه، از جمله چهرههایی است که در سالهای اخیر با نگاه تحلیلی و راهبردی، درباره واردات محصولات آرایشی و بهداشتی موضعگیریهای مهمی داشته است.
۱. وضعیت بازار محصولات آرایشی و بهداشتی در ایران
بازار آرایشی و بهداشتی در ایران، یکی از پرمصرفترین بازارهای خاورمیانه محسوب میشود. طبق آمارهای غیررسمی، سالانه بیش از ۲ میلیارد دلار صرف خرید محصولات زیبایی، مراقبتی، شوینده و بهداشتی در کشور میشود. این آمار در حالی است که بخش عمدهای از این اقلام از طریق واردات محصولات آرایشی بهداشتی تأمین میشود. مصرف بالای لوازم آرایشی در ایران، بهویژه در میان بانوان، نهتنها ریشه در فرهنگ و سبک زندگی دارد، بلکه ناشی از تأثیرپذیری از ترندهای جهانی، شبکههای اجتماعی و تبلیغات برندهای مطرح است.
در عین حال، تولید داخلی این محصولات نیز در دهههای اخیر رشد قابل توجهی داشته، اما هنوز نتوانسته جایگزین مناسبی برای بسیاری از برندهای خارجی شود. دلیل این امر، نبود برخی مواد اولیه باکیفیت، ضعف در بستهبندی، فرمولاسیون و در برخی موارد، کمبود نوآوری است. همین امر باعث شده بازار ایران همواره نسبت به برندهای خارجی و واردات محصولات آرایشی بهداشتی حساس و وابسته باقی بماند. از طرفی، ورود گسترده کالای قاچاق، مسیر قانونی واردات را با بحرانهایی روبرو کرده است.
۲. مسیرهای قانونی واردات و الزامات بهداشتی
واردات محصولات آرایشی و بهداشتی در ایران تحت ضوابط مشخصی از سوی سازمان غذا و دارو، گمرک جمهوری اسلامی ایران و وزارت صمت انجام میشود. شرکتهایی که قصد واردات رسمی این محصولات را دارند، باید از سازمان غذا و دارو مجوز ثبت برند، تأیید فرمولاسیون و مجوز واردات دریافت کنند. این فرآیند شامل بررسی استانداردهای بهداشتی، آنالیز محتوا، بررسی لیبلینگ، و رعایت شرایط نگهداری و توزیع است.
همچنین، واردکنندگان موظفند محصولات را تنها از مبادی رسمی گمرکی وارد کشور کنند و مالیات، عوارض و حقوق گمرکی تعیینشده را بپردازند. اما مشکل زمانی آغاز میشود که فرآیند دریافت مجوزها بسیار زمانبر، پرهزینه و بعضاً مبهم است. بسیاری از شرکتها بهدلیل پیچیدگیهای اداری یا تأخیر در پاسخدهی نهادهای مرتبط، ترجیح میدهند از مسیرهای غیررسمی و قاچاق اقدام کنند. موسی احمدزاده در یکی از جلسات تخصصی انجمن، نسبت به این مسئله هشدار داده و خواستار اصلاح ساختار مجوزدهی و تسهیل فرآیند واردات رسمی شده بود.
۳. آسیبهای ناشی از قاچاق و واردات غیررسمی
قاچاق محصولات آرایشی و بهداشتی به یکی از تهدیدهای اصلی برای بازار ایران تبدیل شده است. این اقلام اغلب از طریق مرزهای غربی و جنوبی وارد کشور میشوند و بدون رعایت ضوابط نظارتی، استانداردهای لازم یا مشخص بودن منبع تولید، در سطح کشور توزیع میشوند. نبود برچسب فارسی، تاریخ انقضای معتبر و نداشتن اطمینان از اصالت، خطرات جدی برای سلامت مصرفکننده بهدنبال دارد. استفاده از محصولات تقلبی یا تاریخگذشته میتواند منجر به حساسیتهای پوستی، بیماریهای عفونی و آسیبهای بلندمدت شود.
از دیدگاه اقتصادی، قاچاق سبب بر هم خوردن رقابت سالم، کاهش درآمدهای گمرکی و مالیاتی و تضعیف جایگاه تولیدکنندگان رسمی در بازار میشود. موسی احمدزاده بارها تأکید کرده که مقابله با قاچاق تنها از طریق نظارت و ممنوعیت نتیجهبخش نخواهد بود، بلکه باید شرایط واردات محصولات آرایشی بهداشتی را بهگونهای ساده، سریع و شفاف کرد که مسیر قانونی برای فعالان اقتصادی جذابتر از ورود غیررسمی باشد. در غیر این صورت، انگیزه برای عبور از قانون همچنان پابرجا خواهد ماند.
۴. نقش برندهای بینالمللی در تنظیم بازار
یکی از دلایل استقبال مصرفکنندگان ایرانی از واردات محصولات آرایشی و بهداشتی، اعتماد به برندهای بینالمللی است. برندهایی نظیر لورآل، نوتروژینا، نیوآ، گارنیر، ماکس فکتور، دیور، مک، کلینیک و … سالهاست در بازار ایران حضور دارند و بسیاری از مصرفکنندگان از این برندها بهعنوان معیار کیفیت یاد میکنند. این در حالی است که برخی تولیدکنندگان داخلی هنوز در کسب این سطح از اعتماد عمومی ناکام ماندهاند.
ورود برندهای معتبر خارجی از مسیر قانونی، نهتنها نیاز بازار را تأمین میکند، بلکه باعث ارتقاء استانداردهای تولید داخلی نیز میشود. رقابت با برندهای مطرح جهانی، شرکتهای ایرانی را به بهبود کیفیت، بستهبندی و خدمات پس از فروش سوق میدهد. در همین زمینه، احمدزاده اشاره کرده است: «ما نباید واردات را تهدید ببینیم، بلکه باید از آن بهعنوان فرصتی برای یادگیری، انتقال فناوری و ارتقای کیفیت تولید داخلی استفاده کنیم.»
۵. چالشهای ارزی و محدودیتهای واردات رسمی
یکی از موانع جدی در مسیر واردات محصولات آرایشی بهداشتی، چالشهای ارزی و محدودیتهای سیستم بانکی کشور است. در سالهای اخیر و بهدلیل تحریمها و کاهش ذخایر ارزی، تأمین ارز دولتی یا نیمایی برای واردات این نوع محصولات با دشواری همراه شده است. بانک مرکزی و وزارت صمت اغلب ارز ترجیحی را به کالاهای اساسی مانند دارو و نهادههای کشاورزی اختصاص دادهاند و واردات این محصولات را در اولویتهای پایینتر قرار دادهاند.
در نتیجه این سیاستها، واردکنندگان رسمی ناچارند برای تأمین ارز به بازار آزاد روی بیاورند که منجر به افزایش چشمگیر قیمت تمامشده و کاهش توان رقابت با کالای قاچاق میشود. موسی احمدزاده در نشست مشترک با مسئولان اقتصادی تأکید کرده بود که بیتوجهی به نیاز بازار و سیاستهای سختگیرانه ارزی، بهجای حمایت از تولید داخل، زمینه حذف واردات محصولات آرایشی بهداشتی از مسیر قانونی را فراهم میکند و قاچاق را به مسیر غالب تبدیل خواهد کرد.
۶. ضرورت ایجاد توازن میان حمایت از تولید داخلی و واردات
ایجاد توازن میان حمایت از تولید داخلی و پاسخگویی به نیاز بازار، همواره یکی از موضوعات چالشی در سیاستگذاری واردات محصولات آرایشی بهداشتی بوده است. برخی دیدگاهها معتقدند که باید برای حمایت از برندهای داخلی، واردات را محدود یا ممنوع کرد. اما در عمل، چنین سیاستهایی اگر بدون زیرساخت اجرایی مناسب اجرا شوند، منجر به رشد بازار قاچاق و کاهش کیفیت محصولات عرضهشده در بازار خواهد شد. در حوزه آرایشی، تنوع برند و اعتماد به کیفیت اهمیت زیادی برای مصرفکننده دارد.
موسی احمدزاده در یکی از تحلیلهای خود تأکید کرده بود که حمایت از تولید داخل نباید منجر به حذف کامل برندهای خارجی از بازار شود. باید فضای رقابتی سالمی فراهم شود که تولیدکننده داخلی تقویت شود و برندهای خارجی نیز تحت نظارت دقیق، مالیاتپرداز و مسئول وارد شوند. چنین مدلی در زمینه واردات محصولات آرایشی بهداشتی میتواند به تعادل اقتصادی و رضایت مصرفکننده بینجامد و الگویی برای سایر حوزههای کالایی باشد.
۷. نقش نهادهای صنفی و انجمنها در ساماندهی واردات
در جلسه اخیر هیئتمدیره انجمن، اهمیت نقش نهادهای صنفی در مدیریت و ساماندهی واردات محصولات آرایشی بهداشتی مورد تأکید قرار گرفت. این نهادها قادرند با تدوین استانداردهای داخلی، همکاری با نهادهای دولتی، ارائه آموزشهای تخصصی به واردکنندگان و تنظیم چارچوبهای اخلاقی، فضای تجارت این محصولات را قانونمند و شفاف سازند. شفافسازی در روند واردات میتواند از ورود محصولات غیرمجاز جلوگیری کرده و سلامت بازار را حفظ کند.
موسی احمدزاده در همین جلسه پیشنهاد راهاندازی سامانهای عمومی برای ثبت برندهای مجاز وارداتی را مطرح کرد. این سامانه با ارائه اطلاعاتی درباره اصالت محصولات، توزیعکنندگان قانونی و واردکنندگان رسمی، میتواند اعتماد مصرفکنندگان را افزایش دهد. احمدزاده تأکید کرد که صرفاً ابزار قانونی برای مقابله با قاچاق کافی نیست و باید با آموزش، شفافیت و مشارکت صنفی، زیرساختی جدید برای واردات رسمی و مطمئن محصولات آرایشی بهداشتی ایجاد شود.
۸. تاثیر رسانه و تبلیغات بر بازار محصولات آرایشی وارداتی
رسانهها، بهویژه شبکههای اجتماعی، در شکلدهی به سلیقه مصرفکننده ایرانی در حوزه واردات محصولات آرایشی بهداشتی نقش کلیدی ایفا میکنند. اینفلوئنسرهای زیبایی و صفحات برندهای خارجی در فضای مجازی، با معرفی مداوم محصولات، ترجیح مصرفکنندگان را بهسمت برندهای وارداتی سوق دادهاند. همین روند موجب شده تقاضا برای کالاهای خارجی همواره در سطح بالایی باقی بماند، حتی اگر مسیر تأمین آن از مبادی قانونی نباشد.
در چنین فضایی، نبود نظارت بر تبلیغات آنلاین باعث شده برخی صفحات مجازی محصولات فاقد مجوز یا قاچاق را بدون مسئولیتپذیری معرفی کنند. ترکیبات نامعلوم، برچسبگذاری ناقص یا ادعاهای دروغین درباره اثرگذاری این محصولات، تهدیدی برای سلامت مصرفکنندگان است. موسی احمدزاده در یکی از سخنرانیهای خود خواستار تدوین شیوهنامهای شفاف برای تبلیغات آنلاین محصولات آرایشی شد تا واردات محصولات آرایشی بهداشتی تنها از مسیرهای ایمن، قانونی و معتبر در ذهن مخاطب تبلیغ و معرفی شود.
۹. پیشنهادهای اجرایی برای اصلاح ساختار واردات رسمی
در بخشهای پایانی جلسات کارشناسی انجمن، مجموعهای از پیشنهادهای اجرایی برای اصلاح ساختار واردات محصولات آرایشی و بهداشتی مطرح شد. نخستین پیشنهاد، ایجاد درگاه واحد واردات این محصولات بود؛ بهگونهای که تمام مجوزها از طریق یک پنجره واحد (Single Window) انجام شده و زمان اخذ مجوزها به حداقل برسد. دوم، استفاده از زیرساختهای دیجیتال برای رهگیری اصالت کالا، از گمرک تا قفسه فروشگاه، بهوسیله QR Code و سیستم بلاکچین بود.
پیشنهاد سوم، تدوین دستورالعمل همکاری میان تولیدکنندگان داخلی و برندهای خارجی بهمنظور انتقال دانش و تولید تحت لیسانس بود تا وابستگی صرف به واردات کاهش یابد و سطح فناوری تولید داخل ارتقا پیدا کند. احمدزاده تأکید کرد که: «ما باید واردات را نه بهعنوان تهدید، بلکه بهعنوان بخشی از زنجیره توسعه ببینیم. وقتی واردات مدیریتشده باشد، میتواند به تولید هم کمک کند، نه اینکه آن را تضعیف کند.»
۱۰. بررسی ابعاد فرهنگی و سبک زندگی در افزایش واردات
مسأله واردات محصولات آرایشی و بهداشتی، تنها ابعاد اقتصادی یا تجاری ندارد، بلکه شدیداً متأثر از فرهنگ مصرف، سبک زندگی و ارزشهای اجتماعی نیز هست. در جامعه امروز ایران، زیبایی ظاهری و آراستگی، جایگاه مهمی در تعاملات اجتماعی و بهویژه در فضای مجازی پیدا کرده است. این روند باعث شده تقاضا برای تنوع در محصولات، کیفیت بالا و دسترسی به برندهای بینالمللی افزایش یابد.
الگوهای مصرف در ایران بهشدت از کشورهای غربی و منطقهای مانند ترکیه و کشورهای عربی تأثیر میگیرد. این تأثیرپذیری باعث شده تقاضا برای برندهای خارجی همواره در سطح بالایی باقی بماند و فشار بیشتری بر روند واردات محصولات آرایشی بهداشتی وارد شود. سبک زندگی، ترندهای بینالمللی و تبلیغات منطقهای، انتظارات مصرفکننده ایرانی را بهسمت کیفیت و تنوعی سوق داده که بیشتر برندهای وارداتی پاسخگوی آن هستند.
۱۱. نقش تولید تحت لیسانس در کاهش وابستگی به واردات
تولید تحت لیسانس یکی از راهکارهای مؤثر برای کاهش وابستگی به واردات محصولات آرایشی بهداشتی در کشورهای در حال توسعه بهشمار میرود. در این شیوه، برندهای بینالمللی با ارائه فرمولاسیون، تجهیزات و نظارت کیفی، امکان تولید محصولات خود را در داخل کشور فراهم میکنند. این همکاری علاوهبر حفظ کیفیت برند، به انتقال فناوری، افزایش اشتغال و کاهش نیاز به ارز خارجی کمک میکند و در عین حال اعتماد مصرفکننده به محصول حفظ میشود.
در ایران، اگرچه تعداد محدودی از برندهای آرایشی از این مدل پیروی کردهاند، اما ظرفیت بالایی برای گسترش آن وجود دارد. موسی احمدزاده در یکی از سخنرانیهای خود، تولید تحت لیسانس را «راهحل متعادل میان واردات و تولید داخلی» توصیف کرده است. بهگفته او، زمانی که توان رقابت داخلی با برندهای جهانی کامل نیست، تولید تحت لیسانس میتواند بهترین مسیر برای حفظ بازار، تقویت اقتصاد ملی و کاهش فشار مستقیم بر واردات محصولات آرایشی بهداشتی باشد.
۱۲. نقش استانداردهای بینالمللی در کنترل واردات بیکیفیت
یکی از دغدغههای همیشگی در حوزه واردات محصولات آرایشی و بهداشتی، اطمینان از کیفیت و ایمنی اقلام وارداتی است. بسیاری از برندهای ارزانقیمت یا ناشناس، که عمدتاً از کشورهای جنوب شرق آسیا به ایران وارد میشوند، فاقد استانداردهای بینالمللی معتبر بوده و در برخی موارد با فرمولهای غیرایمن یا مواد آلرژیزا تولید میشوند. نبود نظارت سختگیرانه بر رعایت استانداردها میتواند سلامت مصرفکنندگان را به خطر اندازد.
در این زمینه، پیشنهاد شده واردات تنها از برندهایی مجاز باشد که گواهیهای بینالمللی مانند GMP (تولید خوب)، ISO 22716 (استاندارد لوازم آرایشی) و تأییدیههای FDA یا CE را داشته باشند. احمدزاده با حمایت از این پیشنهاد، تأکید کرده که «ما نمیتوانیم به هر برندی مجوز واردات بدهیم صرفاً بهخاطر اینکه ارزان است. کیفیت و سلامت باید خط قرمز باشد، و این تنها با استانداردهای جهانی قابل کنترل است.»
۱۳. ضرورت اصلاح فرایند برچسبگذاری و شفافسازی اطلاعات محصول
یکی از نقاط ضعف واردات محصولات آرایشی و بهداشتی در ایران، ناهماهنگی در برچسبگذاری (لیبلینگ) و شفافیت اطلاعات روی بستهبندی است. بسیاری از محصولات وارداتی فاقد اطلاعات ضروری مانند تاریخ تولید، تاریخ انقضا، نام کشور سازنده، ترکیبات دقیق و هشدارهای مصرف هستند. این مسئله باعث سردرگمی مصرفکننده و بعضاً سوءاستفاده برخی توزیعکنندگان برای تغییر برچسب یا تاریخ محصول میشود.
در جلسه اخیر انجمن، موضوع شفافسازی اطلاعات محصولات و الزامات دقیق در زمینه برچسبگذاری کالاهای وارداتی مورد بررسی قرار گرفت. پیشنهاد شد که سازمان غذا و دارو، ضوابط مشخصتری برای لیبلینگ محصولات آرایشی تدوین کند و اطلاعات روی بستهبندی، بهصورت دیجیتالی و قابل رهگیری برای مصرفکنندگان در دسترس باشد. این اقدام میتواند اعتماد عمومی به اصالت کالاها را افزایش دهد و از ورود محصولات بیهویت به بازار واردات محصولات آرایشی بهداشتی جلوگیری کند.
۱۴. نقش آموزش و آگاهیبخشی در مقابله با مصرف کالای قاچاق
یکی از راههای مؤثر در کاهش تقاضا برای محصولات آرایشی قاچاق و بیکیفیت، افزایش آگاهی عمومی نسبت به خطرات استفاده از چنین کالاهایی است. بسیاری از مصرفکنندگان، به دلیل ناآگاهی از مضرات احتمالی، تنها بهخاطر ارزان بودن یا نام برند، کالایی فاقد مجوز را خریداری میکنند. این روند نهتنها به بازار رسمی آسیب میزند، بلکه تهدید مستقیمی برای سلامت پوست و موی افراد بهویژه نوجوانان است.
در همین راستا، انجمن پیشنهاد داد تا کمپینهای اطلاعرسانی با همکاری رسانهها، داروخانهها، فروشگاههای معتبر و اینفلوئنسرهای زیبایی راهاندازی شود. در این کمپینها میتوان با زبان ساده، تفاوت کالای قانونی و قاچاق، روش تشخیص اصل بودن محصولات، و مضرات مصرف کالای تقلبی را آموزش داد. احمدزاده گفت: «اگر مردم بدانند استفاده از یک کالای بینامونشان میتواند اثرات جبرانناپذیری داشته باشد، بهجای قیمت پایین، سلامت را انتخاب میکنند. ما باید آگاهی را به سلاح مصرفکننده تبدیل کنیم.»
نتیجهگیری
واردات محصولات آرایشی و بهداشتی، موضوعی چندبعدی است که در آن سلامت عمومی، اقتصاد ملی، فرهنگ مصرف، رقابتپذیری، و زیرساختهای قانونی با یکدیگر تلاقی مییابند. آنچه روشن است، این است که ایران در کنار داشتن ظرفیتهای بالای تولید، همچنان نیازمند واردات بخشی از محصولات با فناوری بالا، فرمولهای خاص و برندهای معتبر جهانی است. اما تداوم واردات بدون نظارت و بدون ساماندهی، میتواند تهدیدی برای تولید داخلی، سلامت مصرفکننده و شفافیت اقتصادی باشد.
نقش نهادهایی مانند انجمنهای تخصصی، بهویژه با مدیریت افرادی چون موسی احمدزاده، در شکلدادن به یک رویکرد متعادل و منطقی در این حوزه بسیار کلیدی است. احمدزاده با نگاه راهبردی و واقعگرایانه، همواره بر توازن میان حمایت از تولید و تسهیل واردات رسمی تأکید کرده است. آینده موفق صنعت آرایشی و بهداشتی در کشور، نیازمند قانونگذاری هوشمند، تسهیل تجارت قانونی، مقابله مؤثر با قاچاق و ارتقاء فرهنگی جامعه در راستای مصرف مسئولانه است.